کنوانسیون مقابله با خشونت و آزار و اذیت، نوزدهمین کنوانسیون ILO (C190) است و در یکصد و هشتمین جلسه سازمان بینالمللی کار بارأی قاطع شرکتکنندگان از جمله هر چهار نماینده دولت ایران به تصویب رسید. C190 در تاریخ ۲۵ ژوئن ۲۰۲۱، پس از به تصویب رسیدن توسط اروگوئه و فیجی، لازمالاجرا شد. تاکنون حدود ۵۰ کشور این مقاولهنامه را به تصویب رساندهاند و این روند با سرعتی کمسابقه ادامه دارد.
C190، نخستین سند حقوقی بینالمللی است که حق همه افراد را برای داشتن محیط کاری عاری از تبعیض و خشونت، به رسمیت میشناسد و علاوه بر تأکید بر جلوگیری از تبعیض در محیط کار بر اساس جنسیت، وضعیت اقامت و نژاد، نگاهی ویژه به مسئله خشونت جنسی در محیط کار دارد. این کنوانسیون با توصیهنامه شماره ۲۰۶ تکمیل میشود که چگونگی اجرای کنوانسیون در سطح ملی را نشان میدهد.
در طول پنج سال گذشته، پیشرفت قابلتوجهی در راستای اجرای این کنوانسیون در جهان صورتگرفته است. بسیاری از کشورها اقداماتی را برای تصویب و همسو کردن قوانین و سیاستهای ملی خود با مفاد کنوانسیون انجام دادهاند که نشاندهنده بهرسمیتشناختن ضرورت صیانت از کارگران در برابر خشونت و آزار و اذیت (بهویژه زنان کارگر) است. کنوانسیونها و توصیهنامههای ILO توسط نمایندگان کارگران، دولتها و کارفرمایان تهیه شده و در اجلاس بینالمللی کار سازمان ILO به تصویب میرسند. کشورها پس از آن، کنوانسیونها را تصویب کرده و متعهد میشوند که قوانین و سیاستهای ملی خود را در جهت حمایت از آن تنظیم کنند.
بنابراین دولتهایی که C190 را تصویب میکنند موظف خواهند بود:
- قوانین منع خشونت و آزار در محیط کار را وضع کنند.
- اطمینان حاصل کنند که سیاستگذاریهای مربوطه به مسئله خشونت و آزار میپردازد.
- یک راهبُرد جامع برای کاربست اقدامات لازم در جهت پیشگیری از آزار و خشونت و مقابله با آن اتخاذ کنند.
- حریم خصوصی را تا جای ممکن حفظ کنند و مانع از سوءاستفاده از ملزومات حریم خصوصی و محرمانگی شوند.
- دسترسی به حمایت و غرامت متناسب و مؤثر را برای آسیبدیدگان تضمین کنند.
- تنبیه و مجازات متناسب برای مرتکبان در نظر بگیرند.
- ابزارها، راهنماها، آموزش و کارگاههای لازم را برای آگاهیافزایی ایجاد کنند و توسعه دهند. فرم این محتوا و آموزش باید دسترسپذیر و مناسب باشد.
- از وجود ابزارها و سازوکارهای مؤثر برای تحقیق و بررسی موارد خشونت و آزار، گزارشدهی منصفانه و کارآمد و رویههای حل اختلاف اطمینان حاصل کنند.
از نکات مهم این کنوانسیون تلاش برای حذف تمامی اشکال خشونت و آزار در دنیای کار، حمایت از همه کارگران در تمامی بخشها و پوششدادن خلأهای موجود در قوانین ملی است. یکی از نقاط قوت و ابتکارات این سند حقوقی، پرداختن به خشونت خانگی است؛ C190 نشان میدهد که چگونه خشونت خانگی به محیط کار پیوند میخورد و از این مسئله غافل نمانده است؛ بنابراین از نیروی کار در برابر خشونت خانگی نیز حمایت میکند. C190:
- تأکید دارد که خشونت و آزار و اذیت در محیط کار میتواند نقض حقوق بشر محسوب شود، خشونت و آزار، تهدیدی است برای فرصتهای برابر و با محیط کاری شایسته و شرافتمندانه سازگار نیست.
- اهمیت فرهنگ کاری مبتنی بر احترام متقابل و کرامت انسانی برای پیشگیری از خشونت و آزار را به رسمیت میشناسد، یادآوری میکند که اعضای سازمان مسئولیتی کلیدی در ترویج و ایجاد فضایی با تسامح صفر در برابر خشونت و آزار و جلوگیری از بروز چنین رفتارهایی دارند و تمامی بازیگران دنیای کار باید از خشونت و آزار خودداری کنند، مانع آن شوند و به مقابله با آن بپردازند.
- اذعان دارد که خشونت و آزار در دنیای کار بر سلامت روانی، جسمی و جنسی فرد، کرامت انسانی و محیط خانوادگی و اجتماعی او تأثیر میگذارد و همچنین بر کیفیت خدمات عمومی و خصوصی اثرگذار است و ممکن است مانع از دسترسی افراد بهویژه زنان به بازار کار شود، یا ثبات، پایداری و پیشرفت آنان را در عرصه کار محدود کند.
- اشاره دارد که خشونت و آزار با ارتقای شرکتها و محیطهای کاری پایدار، ناسازگار است و بر سازماندهی کار، روابط محیط کار، تعامل کارکنان، اعتبار شرکت و بهرهوری، تأثیر منفی میگذارد.
- اذعان میکند که خشونت و آزار مبتنی بر جنسیت به طور نامتناسبی زنان و دختران را تحتتأثیر قرار میدهد و تأکید دارد اتخاذ رویکردی فراگیر، یکپارچه و پاسخگو به جنسیت برای پایاندادن به خشونت و آزار در دنیای کار ضروری است؛ رویکردی که علل ریشهای و عوامل خطر (استریوتایپهای جنسیتی، اشکال چندگانه و متقاطع تبعیض، روابط جنسیت محور و نابرابر قدرت و…) را مورد هدف قرار دهد.
- تأکید میکند خشونت خانگی میتواند بر اشتغال، بهرهوری و سلامت و ایمنی تأثیر بگذارد و دولتها، سازمانهای کارفرمایی و کارگری و نهادهای بازار کار میتوانند در شناسایی، واکنش نشاندادن و رسیدگی به آثار خشونت خانگی نقش داشته باشند.
تعاریف کلیدی
ماده یک کنوانسیون، «خشونت و آزار» در دنیای کار را اینگونه تعریف میکند:
«طیفی از رفتارها و کردارهای غیرقابلقبول اعم از رویدادی یکباره یا مکرر که باهدف اعمال آسیب فیزیکی، روانی، جنسی و اقتصادی صورت میگیرد، یا به این آسیبها منجر میشود یا با احتمال آسیب همراه است.»
در این ماده همچنین تصریح شده که تهدید به این رفتارها نیز مصداق خشونت و آزار و قابلپیگیری است. نقطه قوت این تعریف این است که وقوع آسیب یا قصد و نیت مرتکب برای اثبات آزار و خشونت ضروری نیست. به این معنی که تنها کافی است رفتار و کردار مورد نظر، احتمال آسیب فیزیکی، جنسی، روانی و اقتصادی را به دنبال داشته باشد.
مطابق ماده یک کنوانسیون، اصطلاح «خشونت و آزار جنسیت محور» به خشونت و آزاری اطلاق میشود که به دلیل جنسی یا جنسیت علیه افراد اعمال میشود یا افرادی از جنس یا جنسیت خاص را به طور نامتناسبی تحتتأثیر قرار میدهد و آزار و اذیت جنسی را نیز شامل میشود.
مواد دوم و سوم، به دامنه اجرای کنوانسیون میپردازد و تصریح میکند:
«این کنوانسیون از تمامی کارگران و سایر افراد در دنیای کار حمایت میکند، از جمله کارمندانی که مطابق با قوانین و رویههای ملی تعریف شدهاند، همچنین افرادی که بدون توجه به وضعیت قراردادیشان مشغول کار هستند، افراد در حال آموزش از جمله کارآموزان و شاگردان، کارگرانی که قراردادشان به اتمام رسیده است، داوطلبان، جویندگان کار، داوطلبان استخدام، و افرادی که در جایگاه کارفرما مسئولیت، اختیارات یا وظایفی را ایفا میکنند.»
این کنوانسیون تمامی بخشها، چه خصوصی و چه دولتی، در اقتصاد رسمی و غیررسمی و چه در مناطق شهری و چه روستایی را در بر میگیرد، بنابراین روابط کار را فراتر از قرارداد رسمی تعریف میکند و از کارکنان و کارگران در موقعیتهای آسیبپذیر نیز حمایت میکند.
در ماده سه کنوانسیون آمده است: این کنوانسیون به خشونت و آزار در دنیای کار میپردازد، خشونتهایی که طی انجام کار یا در ارتباط با کار رخداده باشد یا حاصل کار و برآمده از آن باشد از جمله:
الف) در محل کار، از جمله فضاهای عمومی و خصوصی که بهعنوان محل کار مورد استفاده قرار میگیرند.
ب) در مکانهایی که کارگر دستمزد دریافت میکند، استراحت میکند یا غذا میخورد، یا از امکانات بهداشتی
شستوشو و تعویض لباس استفاده میکند.
ج) در طول سفرها، مأموریتها، آموزشها، رویدادها یا فعالیتهای اجتماعی مرتبط با کار
د) از طریق ارتباطات کاری، از جمله ارتباطاتی که به واسطه فناوریهای اطلاعات و ارتباطات صورت میگیرند.
هـ) در محل سکونتی که از سوی کارفرما فراهم شده است.
و) در هنگام رفتوآمد به محل کار و بازگشت از آن
تلاش اتحادیهها برای تصویب کنوانسیون منع خشونت و آزار در محیط کار
C190 فرصتی است برای جنبش کارگری تا تلاشهای خود را برای پایاندادن به خشونت، آزار و تبعیض در دنیای کار تقویت کند. اتحادیههای کارگری از قدرت، اختیار و ابزارهای لازم برای مقابله با خشونت در محیط کار برخوردارند، اما برای پیشبرد این هدف، اراده سیاسی لازم است و C190 از همین رو برای اتحادیهها دارای اهمیت و کارکرد است.
این سند بینالمللی، اقتصاد غیررسمی و روابط کاری بدون قرارداد را به رسمیت میشناسد، تأثیرات خشونت بر زنان کارگر و سایر گروههای به حاشیه راندهشده مانند جامعه +LGBTIQ را برجسته میکند و حامی گروههایی است که اشکال متنوع خشونت را بهصورت نامتناسبی تجربه میکنند. به همین دلیل در طی ۵ سال، اتحادیههای کارگری در سراسر دنیا به شیوههای مختلفی از جمله راهاندازی کارزار و بسیجسازی عمومی کوشیدهاند دولتها C190 را به تصویب برسانند یا اینکه از این سند بهعنوان الگویی برای ایجاد محیطهای کاری امن استفاده کرده و آن را به اجرا درآورند.
اتحادیههای کارگری دولت را موظف میدانند بهعنوان یک کارفرما، محیط کاری سالم و خدمات عمومی کارآمد را تضمین کند. ماده ۹ کنوانسیون دولتها را ملزم میکند تا قوانین و مقرراتی را به تصویب برسانند که کارفرمایان از جمله بخش دولتی را موظف به اقدام علیه خشونت و آزار در دنیای کار کند.
در آفریقای جنوبی، اتحادیه نساجی، به دنبال تصویب C190 یک پروژه مطالعاتی مشارکتی و دیگر اقداماتی را برای حمایت از زنان و کارگران به حاشیه راندهشده و مقابله با خشونت جنسیت محور انجام داده است. اتحادیه معلمان نیز خود را به ریشهکنکردن خشونت جنسیتی در مدارس و اجتماعات متعهد کرده است. این اتحادیه خشونت را در توافق جمعی گنجانده و همراه با دیگر اتحادیههای کشور راهبُردهایی را برای توقف خشونت جنسی در محیطهای آموزشی اتخاذ کرده است. این نمونهای است موفق از یک اتحادیه بخش دولتی که توانسته راهبُرد مؤثری برای مبارزه با خشونت خلق کند.
نمونه دیگر زامبیا نهمین کشوری است که C190 را به تصویب رساند و اتحادیههای کارگری در این کشور، نقشی کلیدی در این راستا داشتند؛ پویشهای ملی به راه انداختند، کنوانسیون را به بحثی عمومی تبدیل کردند و از این طریق با دولت وارد مکالمه شدند. تلاشهای کمپین شامل بازدید از محلهای کاری، توزیع بروشور درباره توقف خشونت و آزار مبتنی بر جنسیت و آموزش نمایندگان اتحادیه برای مقابله با نابرابری و تبعیض جنسیتی بود. این آموزشها همچنین بر ترویج فرهنگی در محیط کار تأکید داشته که به حقوق کارگران، صرفنظر از هویت جنسی یا جنسیتی آنها، احترام بگذارد.
پس از تصویب C190، کارزار #RatifyC190 (C190 را تصویب کنید) با مشارکت اتحادیههای کارگری، سازمانهای حقوق بشری، گروههای فمینیستی و جنبش زنان و فعالان جامعه مدنی و… در ژوئن ۲۰۱۹ راهاندازی شد. پیش از آن نیز، کمپین جهانی کنفدراسیون بینالمللی اتحادیههای کارگری (ITUC) با عنوان «توقف خشونت مبتنی بر جنسیت در محل کار، حمایت از کنوانسیون ILO»، کارگران سراسر جهان را بسیج کرده بود تا از دولتهای خود بخواهند از تصویب این کنوانسیون حمایت کنند. در هر دو کمپین، ITUC با همکاری فدراسیونهای جهانی اتحادیهای (GUFs) و متحدانش، منابع و اطلاعات لازم را برای لابیگری و کارزارهای ترویجگری فراهم کرده و رویدادها و تظاهراتی در سطح جهانی و ملی، در فضای حقیقی و مجازی بهویژه در تاریخهای مهمی چون روز جهانی زنان، روز کارگر، ۲۵ نوامبر و ۱۶ روز نارنجی و… ترتیب داده است.
ITUC در گزارشی تفصیلی به تلاشها و دستاوردهای اتحادیههای کارگری در راستای تصویب C190 و ایجاد محیطهای کاری امن و عاری از خشونت و آزار و تبعیض پرداخته است. این گزارش بر پایه یک نظرسنجی صورتگرفته در سپتامبر ۲۰۲۳ تهیه شده است که پاسخهایی از ۱۰۴ کنفدراسیون اتحادیهای را در ۶۶ کشور در بر میگیرد.
این مجموعه شامل ۲۶ پاسخ از قاره آفریقا (که ۱۰ مورد از آنها از منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بودند)، ۱۴ مورد از قاره آمریکا، ۱۵ مورد از منطقه آسیا – اقیانوسیه و ۱۱ مورد از اروپا است.
در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا، اولین جلسه عمومی ائتلاف منطقهای اتحادیههای کارگری و سازمانهای فمینیستی در ژوئن ۲۰۲۲ در استانبول برگزار شد و در این ملاقات، حاضران، تصویب کنوانسیون را مطالبه کردند.
فیلیپین تنها کشوری از قاره آسیا است که تاکنون C190 را به تصویب رسانده است (در ماه فوریه ۲۰۲۴) اما اتحادیههای کارگری، سازمانهای جامعه مدنی، گروههای حقوق بشری و فمینیستی، ضمن استفاده از ظرفیتهای داخلی حقوقی، مدنی، جنبشی و… برای رسیدن به محیطهای کاری امن، به مبارزه برای تصویب کنوانسیون منع آزار و خشونت ادامه میدهند.
۰ دیدگاهها